درسنامه آموزشی جغرافیای ایران کلاس دهم

هواشناسی و پیش بینی وضع هوا

به شکل 1 دقت کنید. چه موضوعی را به یاد شما می‌آورد؟ یکی از عواملی که بر شیوۀ زندگی و فعالیت‌های انسان، تأثیر بسیار زیادی دارد، آب و هوا است. توجه به آب و هوا در برنامه‌های توسعه هر کشور و یا منطقه، نقش مهمی دارد. در این درس، مطالبی در مورد آب‌و‌هوا با تأکید بر کشور ایران می‌آموزیم.

اصطلاح هوا به حالت آنی و زودگذر جوّ گفته می‌شود؛ مثلاً دمای شهر یاسوج در 26 بهمن سال 1394 ساعت 8 صبح، 13 درجه سانتی‌گراد است. در هواشناسی سعی می‌شود عناصر و عوامل به وجود آورندۀ هوا مانند بارش، دما و… شناسایی شود تا در نتیجۀ این شناخت، بتوان وضع هوا را در کوتاه مدت پیش بینی کرد.

 آب و هوا به مجموعۀ عناصر جوی غالب در یک منطقه در درازمدت گفته می‌شود؛ مثلاً آب‌و‌هوای استان خراسان‌جنوبی، گرم و خشک است. با توجه به دو مثال ذکر شده،‌ آیا می‌توانید معیار‌های اصلی تفاوت هوا و آب‌و‌هوا را بیان کنید؟

 امروزه همۀ مردم برای فعالیت‌های مختلف مانند رفتن به مسافرت به پیش بینی وضع هوا توجه زیادی می‌کنند. سازمان هواشناسی کشور با استفاده از اطلاعات روزانه، مانند فشار، رطوبت و دما، نقشه‌های هواشناسی تهیه می‌کند و با کمک تصاویر پی‌درپی ماهواره‌ای، عبور توده‌های هوا را پس از شکل‌گیری مراکز کم فشار و پرفشار، طی چند روز، پیگیری می‌کند. با توجه به نوع تودۀ هوا، سرعت و جهت آنها، کارشناسان هواشناسی می‌توانند وضعیت هوا و تغییرات آن را برای روزهای آینده پیش بینی کنند (شکل‌های 3 و 4).

امروزه با پیشرفت ارتباطات و فنّاوری می‌توانیم از طریق درگاه سازمان هواشناسی و نرم‌افزارهای مختلف، که امکان نصب روی رایانه و رایانۀ همراه را دارند به اطلاعاتی در مورد پیش‌بینی وضع هوای شهرها، روستاها و دیگر مناطق مختلف جهان دست یابیم.

عوامل مؤثر بر آب‌وهوای ایران

اگر به اخبار هواشناسی در رادیو و یا تلویزیون توجه کرده باشید متوجه می‌شوید که تفاوت دمای سردترین و گرم‌ترین نقاط کشور زیاد است. هنگامی که در شمال غرب و غرب کشور هوا سرد است در جنوب کشور هوای گرم دیده می‌شود. با مشاهدۀ دقیق شکل‌های 5 و6 و 7 و 8 که از سه ناحیۀ آب‌و هوایی انتخاب شده است، متوجه می‌شویم کشور ما از گوناگونی اقلیمی برخوردار است.به دو مثال زیر در مورد تنوع آب‌و‌هوای ایران توجه کنید.

در حالی که زندگی مردم اردبیل با برف و سرما آمیخته شده، ساحل‌نشینان خلیج فارس و دریای عمان ممکن است سال‌ها بارش برف را در محل زندگی خود نبینند. یا در زمانی که مردم بندرانزلی بیش از 1800 میلی‌متر بارش را در یک سال دارند، مردم شهر میرجاوه در استان سیستان و بلوچستان بارشی کمتر از 50 میلی‌متر دارند. این گوناگونی آب‌و‌‌هوایی، سبب تنوّع در چشم اندازهای طبیعی و فرهنگی ایران شده است که در کمتر کشوری از جهان دیده می‌شود؛ به گونه‌ای که ایران ما به کشور چهار فصل معروف است.

به طور کلی علت‌های تنوع آب و هوایی کشور را می‌توان در سه عامل جغرافیایی مورد بررسی قرار داد:

1- موقعیت جغرافیایی

عرض جغرافیایی، پرفشارجنب حارّه‌ای و دوری و نزدیکی به دریاها؛ مهم‌ترین عوامل ناشی از موقعیت جغرافیایی است که بر آب‌وهوای کشور اثر دارد.

الف) عرض جغرافیایی:

به شکل 9 نگاه کنید. آیا میانگین دمای بندر عباس با شهر پارس آباد یکسان است؟ کدام شهر سردتر و کدام گرم‌تر است؟ در مناطق جنوبی کشور، که در عرض‌های پایین جغرافیایی قرار دارند (به خط اسِتوا نزدیک‌ترند)، زاویۀ تابش خورشید هنگام ظهر، نزدیک به عمود است و به همین دلیل در این نواحی، مقدار تابش خورشید بیشتر و هوا گرم‌تر است؛ مانند استان‌های هرمزگان و جنوب سیستان و بلوچستان. ولی در مناطق شمالی کشور که در عرض‌های بالای جغرافیایی قرار دارند و زاویۀ تابش خورشید مایل‌تر است، مقدار تابش کمتر و هوا سردتر است؛ مانند استان‌های آذربایجان غربی و شرقی. در کشور ما به طور میانگین، میزان دما از شمال به جنوب بیشتر می‌شود.

ب) قرارگرفتن ایران در کمربند پرفشار جنب حارّه‌ای:

چرا در مناطق جنوبی کشور، که نزدیک آب‌های خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد، بارش بسیار کم است؟

به شکل 10 نگاه کنید. این شکل گردش عمومی هوا را نشان می‌دهد. در اطراف خط استوا به دلیل گرم بودن و صعود هوا، کمربند کم فشار حارّه‌ای تشکیل می‌شود و دارای آب و هوای گرم و مرطوب است. در اطراف مدار رأس السّرطان و رأس الجَدی، به دلیل سنگینی و فرونشینی هوا، کمربند پرفشار جنب حارّه‌ای تشکیل می‌شود و دارای آب و هوای گرم و خشک استکه مانع از صعود هوا و تشکیل ابر و بارندگی می‌شود.

مهم‌ترین کمربند‌های خشک و بیابانی کرۀ زمین در اثر عامل پرفشار جنب حارّه‌ای به وجود آمده است که کشور ما هم در داخل این کمربند خشک قرار دارد. عامل پرفشار جنب حارّه‌ای درتابستان به داخل کشور پیشروی می‌کند و مانع ریزش بارش در دورۀ گرم سال در کشور می‌شود. گردش عمومی هوا را می‌توانید در شکل 10 بررسی کنید.

پ) فاصله از منابع رطوبتی و دریاها:

نزدیکی به دریاها و دوری از آن در آب و هوای کشور دو اثر متفاوت دارد. در سواحل شمالی کشور، دریای خزر در افزایش بارش، نقش مهمی دارد ولی خلیج فارس و دریای عمان به دلیل عدم امکان صعود هوای مرطوب، در بارش سواحل جنوبی کشور، نقش چندانی ندارند و موجب شرجی شدن هوا می‌شوند. در نواحی داخلی کشور به دلیل دور بودن از دریاها و کمبود رطوبت، اختلاف دما زیاد است ولی در نواحی ساحلی شمال و جنوب کشور اختلاف دما کمتر است.

2- میزان ارتفاع و جهت کوهستان‌ها

با افزایش هر 1000 متر ارتفاع، در لایه تروپوسفر جو زمین دمای هوا به طور میانگین حدود 6 درجۀ سانتی‌گراد کاهش می‌یابد. پس در نواحی کوهستانی کشور، آب و هوا سردتر و در دشت‌های داخلی کشور، که ارتفاع کمتری دارند آب و هوا گرم‌تر است. جهت رشته کوه‌های بلند مانند البرز و زاگرس نیز در پراکندگی جغرافیایی بارش کشور اثر دارد. این عامل موجب بارش‌های بیشتر در دامنه‌های شمالی البرز و دامنه‌های غربی زاگرس شده است (شکل 11).

3- ورود توده‌های هوا به کشور

تودۀ هوا، حجم بزرگی از هوا است که ویژگی فیزیکی آن به خصوص از نظر دما و رطوبت، در سطح افقی در صدها کیلومتر تقریباً همسان باشد. به شکل 12 نگاه کنید. در طول سال، انواع توده‌های هوا وارد کشور ما می‌شوند و آب و هوای ایران را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این توده‌ها شامل توده هوای غربی، توده هوای سیبری، توده هوای سودانی، توده هوای گرم و خشک و توده هوای مرطوب موسمی است.

در شکل 12 ویژگی‌های توده‌های هوا را مطالعه کنید که در طول سال وارد کشور می‌شوند. مهم‌ترین سامانه بارشی در ایران، توده هوای مرطوب غربی است که در دورۀ سرد سال وارد شده و موجب ریزش برف و باران و تامین آب می‌شود.

لازم به ذکر است که عوامل مذکور به صورت ترکیبی آب و هوای کشور را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند.

انواع آب و هوای ایران

دما، بارش و فشار هوا از مهم‌ترین داده‌های هواشناسی هستند که در ایستگاه‌های هواشناسی سینوپتیک (هم دیدبانی) در نقاط مختلف کشور، هم‌زمان با دستگاه‌هایی مانند دماسنج، باران‌سنج و فشارسنج اندازه‌گیری می‌شوند. داده‌های به دست آمده، در رایانه ذخیره می‌شود و سپس با تجزیه و تحلیل توسط اقلیم‌شناسان، نتیجۀ کار به صورت انواع نقشه با موضوعات مختلف به نمایش در می‌آید.

چون میانگین سالانۀ بارش، دما و رطوبت هوا در نقاط مختلف کشور یکسان نیست، موجب شده است کارشناسان، اقلیم کشور را به چهار ناحیۀ مختلف آب و هوایی تقسیم کنند.

به شکل 14 با دقت نگاه کنید. در این شکل، انواع آب و هوای کشور و ویژگی‌های اصلی آنها را می‌توانید مطالعه کنید.

علت به وجودآمدن بیابان‌ها در ایران

به شکل 15 نگاه کنید. در مناطق داخلی، جنوبی و شرقی کشور ما، نواحی خشک و بیابانی قراردارد. بارندگی کم و نامنظم، زیاد بودن توان تبخیر و تعرّق و کمبود پوشش گیاهی، از ویژگی‌های اصلی مناطق خشک و بیابانی است.

عوامل زیر در ایجاد بیابان‌های ایران نقش دارند:

- پرفشار جنب حارّه‌ای
- جهت رشته کوه‌های البرز و زاگرس
- دور بودن از دریاها و منابع رطوبتی

دشت کویر:

موقعیت آب و هوایی در نواحی مرکزی ایران به گونه‌ای است که یکی از بزرگ‌ترین کویر‌های جهان را به وجود آورده است. کویر، بخشی از بیابان است و به نمکزار‌های پف کرده‌ای گفته می‌شود که تبخیر شدید، عامل اصلی شکل‌گیری آن است. بخش بزرگی از دشت کویر، بیابان واقعی است؛ یعنی میانگین بارش سالانۀ آن از 50 میلی‌متر کمتر است.

بیابان لوت:

لوت یکی از خشک‌ترین بیابان‌های ایران است که در عین حال، یکی از گرم‌ترین مناطق کرۀ زمین نیز به شمار می‌آید. لوت در جنوب شرق ایران قرار دارد. بخش زیادی از این بیابان به دلیل قرارگیری در منطقۀ فشار زیاد جنب حارّه‌ای، کمتر از 30 میلی‌متر باران دارد.

بیابان لوت در روز 27 تیرماه 1395 به عنوان اولین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت.

آب‌‌وهوا چه تأثیری می‌تواند بر زندگی ما داشته باشد؟

هر چند پیشرفت فناوری تأثیر عوامل آب‌وهوایی بر شیوۀ زندگی انسان را کمتر کرده است؛ هنوز هم آب‌وهوا مهم‌ترین عوامل کنترل کنندۀ فعالیت‌های روزانه و همچنین طولانی مدت زندگی انسان است. آب‌وهوا در زندگی انسان‌ها تأثیرات زیادی دارد.

آب و هوا بر نوع کشاورزی، گردشگری، معماری، سیستم‌های حمل و نقل، تراکم جمعیت و سلامتی انسان نیز تأثیر دارد. علاوه بر آن، بر نوع لباس پوشیدن و یا انتخاب نوعِ مسکن ما نیز مؤثر است.

آب‌وهوا و معماری:

آب و هوا بر معماری تأثیرات زیادی دارد. در کشور ما به دلیل گوناگونی آب‌وهوا، معماری‌های گوناگونی در نقاط مختلف کشور دیده می‌شود. در گذشته، مردم به تأثیر اقلیم بر ساختمان‌سازی توجه می‌کردند و به همین  دلیل در داخل خانه‌هایشان احساس آرامش می‌کردند و انرژی کمتری هم مصرف می‌شد (شکل 18).

به نظر شما آیا امروزه ساختمان‌هایی که ساخته می‌شود با اقلیم منطقه، هماهنگ می‌باشد؟

آب‌وهوا و سامانه‌های حمل و نقل:

برای کاهش سوانح جاده‌ای، توجه به اقلیم و پیش بینی وضع هوا، راهکار بسیار مناسبی است. توجه به وضع جوی منطقه در پروژه‌های راه‌سازی و طراحی سامانه‌های حمل و نقل بسیار مهم است. در صورت آگاهی از وضعیت آب و هوایی می‌توان خسارت‌های سوانح جاده‌ای را کاهش داد. برف سنگین، سقوط بهمن، وقوع سیل، یخ بندان و پدیدآمدن مِه از مهم‌ترین سوانح جاده‌ای در کشور است (شکل 19).

آب‌وهوا و سلامت:

یکی از شاخه‌های دانش جغرافیا، جغرافیای پزشکی است. جغرافیای پزشکی در زمینۀ پراکندگی تأثیرات عوامل محیطی بر سلامت انسان مطالعه می‌کند؛ به عنوان مثال، تشدید آلودگی هوای کلان شهرها و مناطق صنعتی  کشور و یا آلودگی هوای استان‌های نیمۀ غربی کشور به وسیلۀ ریزگردها، سلامت جسمی و روحی عدۀ زیادی از هم وطنان را به خطر انداخته است.

آیا می‌توانید دیگر تأثیرات آب و هوا را بر فعالیت‌های انسان بیان کنید؟

آب‌وهوا و فعالیت‌های نظامی:

شرایط آب و هوایی، نه تنها در ارتباط با حیات و زیست انسان اهمیت فراوانی دارد، بلکه در امور دفاعی، نظامی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

آب و هوای دارای رطوبت بالا از عواملی است که طرح‌های نظامی، تاکتیک‌ها و تجهیزات نظامی، البسه و پشتیبانی از نیروها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. از اردیبهشت تا مهرماه، در استان‌های جنوب غرب و جنوب کشور دما و رطوبت
بالا برای نیروهای نظامی مشکل‌ساز می‌شود. در صورتی که در همین دوره در مناطق شمالی و غربی، مثل آذربایجان و کردستان شرایط برای فعالیت نیروهای نظامی مطلوب است.

مشکلات محیط زیستی ناشی از تغییر وضعیت آب و هوایی

آلودگی هوا، بیابان‌زایی، خشکسالی و افزایش دما، مشکلات محیط زیستی مربوط به آب و هوا است که در سال‌های اخیر، کشور ما و دیگر کشورهای جهان با آن روبه‌رو شده‌اند. این مشکلات نشان دهندۀ تأثیر منفی فعالیت‌های انسان بر آب و هوا است.

وارونگی دما:

افرادی در شهرهای بزرگی مانند تهران زندگی می‌کنند، گاهی در ماه‌های سرد سال از رادیو و تلویزیون مطلع می‌شوند که به علت پدیدۀ وارونگی دما، آلودگی هوا بیشتر خواهد شد و بهتر است بیماران قلبی و کودکان از خانه خارج نشوند. آیا می‌دانید وارونگی دما چیست؟

در حالت عادی در لایه اوّلیه جوّ، (تروپوسفر) با افزایش ارتفاع از سطح زمین، دمای هوا کاهش می‌یابد؛ از این رو در شرایط عادی، هوای مجاور سطح زمین گرم‌تر و سبک‌تر از لایه‌های بالایی است و به راحتی می‌تواند به سمت بالا صعود کند و جابه جا شود. اما در ماه‌های سرد سال، وضعیت برعکس می‌شود، در این شرایط هوای سرد و سنگین‌تر در مجاورت زمین ساکن است و لایۀ هوای گرمی در بالای آن قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی، حرکت صعودی و جابه‌جایی هوا صورت نمی‌گیرد و موجب افزایش آلودگی هوا در شهرهای بزرگ و نواحی صنعتی می‌شود.

بحران ریزگردها:

ریزگرد‌ها بیشتر شامل گرد و غباری است که وارد هوا می‌شود. محدودۀ جغرافیایی بحرانی این پدیده، کشورهای ایران، عراق، ترکیه، کویت و عربستان هستند. عواملی چون کاهش ریزش‌های جوّی، خشک شدن باتلاق‌ها و مدیریت ضعیف منابع آب در این مناطق، باعث شکل‌گیری این پدیده شده است. به نظر شما آیا عوامل دیگری در وقوع پدیدۀ ریزگردها نقش دارد؟ ریزگرد‌ها موجب عفونت‌های ریوی و اختلالات تنفسی در انسان می‌شوند. ریزگردها همچنین موجب آسیب رساندن به جنگل‌های زاگرس (جنگل بلوط) و کاهش میزان تولید محصولات کشاورزی شده و همچنین میدان دید را کاهش می‌دهند.

راه‌های مقابله با ریزگرد‌ها:

برای مقابله با ریزگردها راه‌های مختلفی است. احیای تالاب‌ها و تأمین حقابۀ رودخانه‌های منطقه، اجرای طرح‌های مهار بیابان‌، تغییر در شیوۀ کشت و مدیریت صحیح آب در بخش‌های مختلف، روش‌های مناسبی است. آیا می‌توانید راه‌های دیگری برای مقابله با ریزگردها پیشنهاد دهید؟ برای حل مشکلات محیط زیست کشور، مدیران، برنامه‌ریزان و مسئولان باید به بعد مکانی تصمیم‌گیری‌های خود توجه جدّی کنند و در حفظ منابع طبیعی و ملی کشورشان تلاش کنند. با مشورت با هم‌کلاسی‌های خود، چند راهکار برای مقابله با مشکلات محیط زیستی کشور ارائه کنید.